Hayvanat bahçelerinin geleceği, Afrika safarileri ve insanın doğaya hükmetme tutkusu
İzmir’in hafızasında iz bırakan fil Pak Bahadır, yalnızca bir hayvan değildi. O, bir kuşağın çocukluk hatırası, ailelerin hafta sonu gezilerinin simgesi ve insanın doğayla kurduğu ilişkinin sessiz tanığıydı. 1964 yılında Pakistan’dan İzmir’e getirilen Pak Bahadır, uzun yıllar Kültürpark Hayvanat Bahçesi’nde yaşadı ve 2007 yılında hayatını kaybetti.
Onu görmek için önünde duran çocuklar büyüdü, şehir değişti, zaman geçti. Ancak geriye cevaplanması gereken önemli bir soru kaldı: Bir hayvanı sevdiğimizi söylemek, onu özgürlüğünden mahrum bırakmamızı haklı çıkarır mı?
Pak Bahadır’ın hikâyesi yalnızca geçmişe ait hüzünlü bir hatıra değildir. Aynı zamanda hayvanat bahçelerinin geleceğini, hayvan haklarını ve insanın doğa üzerindeki hâkimiyetini yeniden düşünmemiz için önemli bir fırsattır.
Hayvanat bahçeleri gerçekten kimin için var?
Bir zamanlar hayvanat bahçeleri, çocuklara hayvan sevgisi kazandıran, farklı coğrafyalardaki canlıları tanıtan ve ailelere keyifli vakit geçirme imkânı sunan kurumlar olarak kabul ediliyordu. Çocuklar fili, aslanı, maymunu veya zürafayı ilk kez burada görüyor, doğaya ilişkin meraklarını bu ziyaretlerle geliştiriyordu.
Ancak dünya değişti. Bilim ilerledi, hayvanların davranışları daha iyi anlaşıldı ve çevre bilinci güçlendi. Artık yalnızca bir hayvanın beslenmesine ve sağlık durumuna bakmak yeterli değil. Hareket edebiliyor mu? Kendi türüyle sosyal ilişkiler kurabiliyor mu? Doğal davranışlarını sergileyebiliyor mu? Yaşam alanı fiziksel ve zihinsel ihtiyaçlarını karşılıyor mu?
İşte çağdaş hayvan refahının temel soruları bunlar.
Bir filin önüne yeterli miktarda yiyecek koymak, onun bütün ihtiyaçlarını karşıladığımız anlamına gelmez. Bir hayvanın yaşamasıyla kendi türüne uygun bir hayat sürmesi arasında büyük fark vardır.
Dünya değişiyor, hayvanat bahçeleri de değişmek zorunda
Dünyanın farklı ülkelerinde hayvanat bahçelerinin görevleri yeniden tanımlanıyor. ABD’de Dallas Hayvanat Bahçesi gibi kurumlar daha geniş ve doğal yaşam alanları oluşturmaya çalışıyor. Avrupa’daki hayvanat bahçelerinin önemli bir bölümü bilimsel araştırma, türlerin korunması, eğitim ve hayvan refahını geliştirmeye odaklanıyor.
ABD’deki The Elephant Sanctuary gibi kuruluşlar ise fillere gösteri ve ziyaretçi odaklı olmayan, geniş doğal alanlara dayalı bir sığınak modeli sunuyor.
Bu örnekler, bütün hayvanat bahçelerinin aynı şekilde değerlendirilmemesi gerektiğini gösteriyor. Bazı kurumlar nesli tehlike altındaki türlerin korunmasına, bilimsel araştırmalara ve eğitim çalışmalarına önemli katkılar sağlayabiliyor. Diğer yandan, özellikle filler gibi geniş alanlara ve karmaşık sosyal ilişkilere ihtiyaç duyan hayvanların geleneksel tesislerde tutulması ciddi tartışmalara yol açıyor.
Dolayısıyla mesele, bütün hayvanat bahçelerini bir gecede kapatmak değil; hangi kurumun gerçekten koruma sağladığını, hangisinin hayvanların ihtiyaçlarını yeterince karşılayamadığını bilimsel ölçütlerle değerlendirmektir.
Hayvanat bahçelerinin başarısı, kaç kişinin bilet alıp içeri girdiğiyle değil, hayvanların yaşamına ne kattığıyla ölçülmelidir.
Afrika’da yeni dönem: Hayvanlar kafeste değil, doğal yaşamın içinde
Pak Bahadır’ın hikâyesini anlamak için yalnızca Avrupa’daki hayvanat bahçelerine bakmak yetmez. Afrika’da gelişen safari ve koruma modelleri de bize önemli bir karşılaştırma sunuyor. Çünkü burada temel soru değişiyor: Hayvanı insanın karşısına mı çıkaracağız, yoksa insanı hayvanın doğal dünyasına mı götüreceğiz?
Kenya, Namibya, Güney Afrika ve Ruanda gibi ülkelerde doğal yaşamı korumayı, turizmi ve yerel halkın ekonomik kalkınmasını bir araya getiren modeller önem kazanıyor. Özellikle toplulukların yönettiği koruma alanları, yalnızca ziyaretçilere safari deneyimi sunmayı değil, yaban hayatının yaşadığı geniş ekosistemleri korumayı da amaçlıyor.
Kenya’daki Maasai Mara çevresinde gelişen topluluk koruma alanları, yerel arazi sahiplerinin yaban hayatının korunmasına ortak olabileceğini gösteriyor. Namibya’da da yerel toplulukların yönettiği koruma alanları, turizm gelirleriyle doğal yaşamın korunmasını bir araya getirmeyi hedefliyor.
Buradaki önemli nokta, yerel halkın yalnızca turizm sektöründe çalışan kişiler olarak görülmemesi, yaşadıkları bölgenin geleceği hakkında karar alma süreçlerine katılmasıdır.
Ruanda’daki Akagera Ulusal Parkı da koruma ile turizm gelirlerinin bir arada yürütülebileceği örneklerden biri. Parkta kaçak avcılıkla mücadele, türlerin korunması ve çevre eğitimi önemli bir yer tutuyor. Bu model, doğayı korumanın yalnızca hayvanları geniş bir alana yerleştirmekten ibaret olmadığını; sürekli denetim, bilimsel yönetim ve yerel katılım gerektirdiğini gösteriyor.
Her safari çevreci midir?
Safari kelimesi duyulduğunda her şeyin çevreci olduğunu düşünmek de büyük bir yanılgıdır. Bir parkın geniş arazilere sahip olması, tek başına hayvan haklarına saygılı olduğunu kanıtlamaz.
Hayvanların turistlere dokundurulduğu, yavruların fotoğraf çekimi için kullanıldığı, fillere binildiği veya aslan yavrularının ziyaretçilerle yakın temas ettirildiği işletmeler ciddi etik sorunlar doğurabilir. Bu tür uygulamalar, hayvanların strese maruz kalmasına ve insanlara alışmaları için doğal davranışlarından uzaklaştırılmasına yol açabilir.
Çağdaş hayvan hakları anlayışı, vahşi hayvanlarla fiziksel teması bir turizm ayrıcalığı olarak görmek yerine, onların doğal davranışlarını uzaktan ve güvenli biçimde gözlemlemeyi öne çıkarıyor.
Gerçek çevreci turizm, hayvanın insana ne kadar yaklaştığıyla değil, insanın hayvanın yaşamına ne kadar az zarar verdiğiyle ölçülmelidir.
Elbette safari parkları da kusursuz değildir. Araç yoğunluğu, hayvanların sürekli takip edilmesi, doğal yaşam alanlarının turizm baskısıyla bozulması ve gelirlerin yerel halk arasında adil paylaşılmaması ciddi sorunlar yaratabilir. Bu nedenle safari işletmeleri yalnızca çevreci sloganlarına göre değil, bağımsız denetimlere, koruma sonuçlarına ve yerel toplulukların haklarına göre değerlendirilmelidir.
Lüks safari mi, gerçek koruma mı?
Son yıllarda sürdürülebilir turizm anlayışında doğaya daha az zarar veren konaklama, yenilenebilir enerji kullanımı, atıkların azaltılması ve yerel üreticilerle çalışma gibi uygulamalar öne çıkıyor. Bazı safari tesisleri bu alanlarda örnek çalışmalar yürütüyor.
Ancak pahalı bir tesiste konaklamak veya kendisini “eko-lodge” olarak tanıtan bir işletmeyi tercih etmek, tek başına çevreci bir davranış değildir. Asıl mesele, o tesisin doğal yaşama ve yerel topluma somut olarak ne kazandırdığıdır.
Turizm; rehberlik, konaklama, yerel gıda üretimi, el sanatları ve koruma çalışmaları aracılığıyla bölge halkına gelir sağlayabilir. Fakat gelirlerin büyük bölümünün dışarıdaki işletmelere aktığı, yerel halkın kendi toprağında söz sahibi olamadığı bir modelin sürdürülebilirliği de sorgulanmalıdır.
Afrika’nın bize verdiği ders açıktır: Doğayı korumak, insanı doğadan tamamen dışlamak değil; insanla yaban hayatı arasında adil ve sürdürülebilir bir ilişki kurmaktır.
Pak Bahadır’dan çıkarılacak ders
Pak Bahadır’ın hikâyesini yalnızca nostaljik bir İzmir hatırası olarak anlatmak kolaydır. Eski fotoğrafları göstermek, çocukluk anılarını hatırlamak ve geçmişe özlem duymak anlaşılır bir yaklaşımdır. Fakat asıl mesele, onun yaşadıklarından bugüne ne öğrendiğimizdir.
Onun yaşam koşullarını bugünün bilgisiyle değerlendirirken tarihsel koşulları ve dönemin anlayışını da hesaba katmalıyız. Geçmişte hayvanların ihtiyaçları hakkında bugünkü kadar kapsamlı bilgiye sahip değildik. Ancak bugün daha fazlasını biliyoruz. Bu nedenle artık daha yüksek standartlar talep etmek zorundayız.
İzmir, Pak Bahadır’ın hikâyesini hayvan refahı konusunda kalıcı bir eğitim programına dönüştürebilir. İzmir Doğal Yaşam Parkı’nda bağımsız denetimler yapılabilir; hayvanların sağlıkları, davranışları, sosyal ihtiyaçları ve yaşam alanlarının yeterliliği düzenli olarak değerlendirilebilir. Bu değerlendirmelerin sonuçları kamuoyuyla paylaşılabilir.
Çocuklara yalnızca hayvanların görüntülerini sunmak yerine doğal yaşam alanlarının neden korunması gerektiği, kaçak avcılığın sonuçları, iklim değişikliğinin yaban hayatına etkileri ve biyolojik çeşitliliğin önemi anlatılabilir.
Böylece Pak Bahadır’ın hatırası yalnızca geçmişi anmakla kalmaz, gelecekteki canlıların yaşamına da katkı sağlar.
Çevrecilik yalnızca ağaç dikmek değildir
Türkiye’de çevre meselelerini çoğu zaman bir felaket yaşandığında konuşuyoruz. Orman yandığında üzülüyor, deniz kirlendiğinde tepki gösteriyor, bir hayvan zarar gördüğünde sosyal medyada paylaşım yapıyoruz. Fakat çevre bilinci, yalnızca kriz anlarında gösterilen duyarlılıktan ibaret olmamalıdır.
Gerçek çevrecilik, insanın kendi çıkarlarıyla diğer canlıların ihtiyaçları çatıştığında da sorumluluk alabilmesidir.
Ormanları korumak, denizleri temiz tutmak, yaban hayvanlarının yaşam alanlarını sürdürmek ve şehirlerde doğaya yer açmak aynı bütünün parçalarıdır. Hayvanat bahçelerini tartışırken de bu bütünlükten kopmamak gerekir.
Hayvanları korumak, onları insan gibi düşünmeye zorlamak değildir. Bir filin bir insan gibi yaşamasını beklemiyoruz. Onun bir fil olduğunu; hareket, sosyal ilişki, çevresel uyarım ve kendine özgü davranışlar bakımından farklı ihtiyaçları bulunduğunu kabul ediyoruz.
İnsanın sorumluluğu, doğayı kendi ölçülerimize göre biçimlendirmek yerine diğer canlıların ihtiyaçlarını anlamaya çalışmaktır.
İzmir için yeni bir vizyon mümkün
İzmir, Pak Bahadır’ın hikâyesini kullanarak Türkiye’de hayvan refahı ve çevre eğitimi konusunda örnek bir yaklaşım geliştirebilir. Bunun için öncelikle yaşam alanlarının bilimsel ölçütlerle değerlendirilmesi, bağımsız uzmanların sürece katılması ve koruma çalışmalarının şeffaf biçimde yürütülmesi gerekir.
Hayvanat bahçelerinin bütçelerinde hayvan refahına, veterinerlik hizmetlerine, araştırmaya ve doğal yaşamın korunmasına ayrılan kaynaklar açıkça ortaya konulmalıdır. Özellikle filler gibi özel ihtiyaçları bulunan hayvanlar için uzun vadeli bakım planları hazırlanmalıdır.
Her hayvanın doğaya geri bırakılmasının mümkün olmadığı da unutulmamalıdır. İnsan bakımında uzun yıllar yaşamış, doğada hayatta kalma becerilerini kaybetmiş veya özel sağlık ihtiyaçları bulunan hayvanlar için uzman denetimindeki sığınaklar daha uygun olabilir.
Burada amaç bir slogan üretmek değil, her canlının koşullarını ayrı ayrı değerlendirerek en iyi çözümü bulmaktır.
Son söz: Bir filin hatırasından daha fazlası
Pak Bahadır artık yaşamıyor. Fakat onun hikâyesi, insanın doğa karşısındaki sorumluluğunu hatırlatmaya devam ediyor.
Hayvanat bahçeleri gelecekte var olmaya devam edecekse, varlıklarının gerekçesi yalnızca insanlara eğlence sunmak olmamalıdır. Bilimsel koruma, eğitim, araştırma ve hayvan refahı, bu kurumların temel ölçütleri hâline gelmelidir. Bu koşulları karşılayamayan uygulamalar değiştirilmeli, gerektiğinde sona erdirilmelidir.
Afrika’daki koruma alanları da bize başka bir yol gösteriyor: Hayvanları yalnızca seyredilecek canlılar olarak değil, korunması gereken bir dünyanın sakinleri olarak görmek. Ancak bu modelin de etik denetime, bilimsel yönetime ve yerel halkın haklarına saygıya ihtiyacı var.
Çünkü mesele yalnızca bir filin geçmişi değildir. Mesele, bugün yaşayan hayvanlara nasıl davrandığımız ve gelecek kuşaklara nasıl bir dünya bırakacağımızdır.
Bir toplumun uygarlık düzeyi yalnızca ekonomisiyle, teknolojisiyle, gökdelenleriyle veya otomobilleriyle ölçülmez. Kendini savunamayan canlılara nasıl davrandığıyla da ölçülür.
Pak Bahadır’ın hikâyesinden çıkaracağımız en önemli ders budur: Doğayı korumak, onu kontrolümüz altında tutmak değildir. Doğayı korumak, diğer canlıların da bu dünyada kendilerine özgü bir hayat yaşama hakkı olduğunu kabul etmektir.