Aşk, insanlığın icat ettiği en eski sanat formu.. Henüz kelimeler yokken vardı; henüz tuval gerilmemişken, mermer yontulmamışken, müzik notaya dökülmemişken.. Birinin birine bakışıyla başladı her şey. O bakış, zamanla efsaneye dönüştü, tragedyalara karıştı, altın varakla kutsandı, karanlık odalarda eridi, mitolojide dirildi, modern çağda örtülerin arkasına saklandı. Sanat tarihi dediğimiz şey belki de yalnızca şunun düşündürür: İnsan, sevdiğinde nasıl değişir? Çünkü aşk, yalnızca kalbi değil, bakışı, bedeni, rengi, hatta ışığı dönüştürür. Ve her büyük eser, aslında birinin bir başkasına duyduğu o tarifsiz sarsıntının izidir.
Aşkı anlatmak için bir takvime ihtiyacımız yok.
Ama belki bir tabloya ihtiyacımız vardır.
Çünkü bazı duygular söylenince eksilir, resmedilince çoğalır.
Sanat tarihine baktığımızda aşkın tek bir yüzü olmadığını görüyoruz. O bazen karanlık bir odada iki yüzü birbirine siler, bazen altın bir evrende iki bedeni tek bir forma dönüştürür, bazen de bir bankta yan yana oturan iki insanın arasındaki sessizlik olur.
Bu yazı bir Sevgililer Günü yazısı değil.
Bu yazı, aşkın insanı nasıl dönüştürdüğünün kaydı.
Aşkın Karanlık Tarafı: Birleşmek mi, Silinmek mi?
Edvard Munch’un The Kiss’i ile başlayalım.
Çünkü aşk her zaman ışıklı başlamaz.
Munch’un karanlık odasında iki figür birbirine yaklaşır ama yüzleri seçilemez. Öpücük bir temas değil, bir erime halidir. İki kimlik tek bir koyu forma dönüşür. Sınırlar yok olur.
Bu tablo romantik değildir.
Bu tablo dürüsttür.
Aşk bazen insanı büyütmez. Bazen onu çözer.
Yakınlıkla kaybolma arasındaki o ince çizgi… Munch tam orada durur.
Ve bize şunu sorar: Birine yaklaşırken kendinden ne kadar vazgeçiyorsun?
Altın Bir Evrenin İçinde
Klimt ise aynı öpücüğü başka bir yerde kurar.
The Kiss’te dünya silinmiştir. Mekan yoktur. Zaman yoktur. İki figür altın bir boşlukta durur. Erkek eğilir, kadın gözlerini kapar. Figürler desenle, ritimle, ışıkla tek bir varlığa dönüşür.
Klimt için aşk bir kayıp değil, bir bütünlük halidir. İki kişinin geçici olarak aynı nefesi paylaşması.
Altın varak yalnızca estetik bir tercih değildir. Bu, öpücüğü sıradan bir an olmaktan çıkarıp kutsal bir ritüele dönüştürür.
Munch’ta aşk kimliği silerken, Klimt’te kimliği tamamlar.
Aşk iki ressamın elinde iki ayrı kader olur.
Dokunmak Yetmez
Sonra René Magritte gelir. Ve yüzleri örter.
Lovers’ta iki beden birbirine çok yakındır. Ama yüzlerin üzerindeki beyaz kumaş, her şeyi anlamsızlaştırır. Dokunurlar ama göremezler.
Modern zamanın aşkı belki de budur! Yan yana ama uzak. Temas halinde ama görünmez.
Magritte aşkı romantize etmez. Yakınlığın her zaman anlama gelmediğini söyler.
Ve bir asır önceden bugüne seslenir: Birine gerçekten bakabiliyor musun?
Uçan Bir Öpücük
Şimdi karanlıktan çıkalım.
Marc Chagall’ın Birthday tablosuna geçelim. Küçük bir oda. Çiçekler. Gündelik bir gün. Ama ressam sevgilisine uzanırken yerden yükselir. Ayaklar hala odada, ama kalp başka bir boyutta.
Aşk burada fizik kurallarını askıya alır.
Gündelik olanı mucizeye dönüştürür.
Bella sabittir, Chagall havada.
Biri kök, biri rüzgar.
Belki de aşk tam olarak bu iki halin dengesiyle mümkün olur.
Bir Yaz Öğleden Sonrası
Pierre-Auguste Renoir’in Danse à la Campagne’ı dramatik değildir. Ne trajedi vardır ne kutsal bir altın evren.
Açık hava. Gün ışığı. Dans eden iki insan. Bu tabloda aşk bir kader değil. Bir ritim.
Figürler birbirini çekmez, sürüklemez. Aynı tempoda dönerler. Renoir için aşk, birlikte hafifleyebilme halidir.
Bazen en güçlü aşk hikayesi, abartısız olandır.
Yasak Bir Bakış
William Dyce’ın Francesca da Rimini’si öpücükten önceki anı yakalar. Henüz temas yoktur ama kader çoktan yazılmıştır. Bakışlar ağırdır. Sessizlik yoğundur. Bu aşk yaşanırsa bedeli olacaktır.
Sanat burada aşkı bir suç gibi gösterir.
Dile gelmeden önce hüküm verilmiş bir duygu gibi.
Aşk bazen cesaret değil, risk demektir.
Giderek Sevmek
Francesco Hayez’in The Kiss’inde ise öpücük bir vedadır. Erkek figürün ayağı gitmeye hazırdır. Kadının bedeni o vedayı kabul eder. Bu sahne bir kavuşma değil. Bir ayrılık anıdır.
Aşk burada kalmakla değil, gitmekle ölçülür.
Fedakarlıkla.
Zamanın azlığıyla.
Öpücük uzamaz çünkü hayat beklemez.
Bankta Yan Yana
Van Gogh’un Paris’teki bahçesinde çiftler banklara dağılmıştır. Garden with Courting Couples’da aşk dramatize edilmez.
Kalabalık bir parkta yan yana oturmak. Arada küçük bir boşluk. Nefes alacak kadar mesafe.
Belki de modern aşkın ihtiyacı olan şey budur: Boşluk.
Yan yana olup birbirine yapışmamak.
Ve Bir Sürpriz
En sona Jean-Antoine Watteau’yu bıraktım.
La Surprise.
Bir an. Ani bir karşılaşma. Geri çekilen bir beden. Asılı kalan bir duygu.
Aşk çoğu zaman planlı değildir.
Gelir.
Hazırlıksız yakalar.
Büyük sözler olmadan başlar.
Bazen yalnızca bir bakışla.
Peki Bugün?
Bugünün aşkı hızlı. Bildirimler arasında başlıyor, algoritmaların içinde kayboluyor.
Ama sanat bize şunu hatırlatıyor: Aşk hiçbir zaman tek bir biçimde yaşanmadı. Kimi zaman karanlık bir erime. Kimi zaman altın bir bütünlük. Kimi zaman uçan bir beden. Kimi zaman yaz güneşinde bir dans. Kimi zaman vedaya dönüşen bir öpücük. Kimi zaman yalnızca bir sürpriz.
Ve belki de en önemlisi aşkın mükemmel olmadığıdır. Sanat da değildir zaten.. Ama can alıcı ortak noktaları, insanın en çıplak halini gözler önüne sermesidir.
Aşk hiçbir zaman güvenli olmadı. Hiçbir zaman tam anlaşılmadı. Hiçbir zaman tek bir biçime sığmadı. Ama yine de insan, her çağda onu yeniden denedi. Tuvale sürdü, mermeri yonttu, şiire döktü, altınla kapladı, karanlıkla gömdü… Çünkü sevmek, insanın kendini aşma cesaretidir.
Ve belki de en büyük hakikat aşkın geçtiği; insanın gittiği. Ama o tek, yakıcı, dönüştürücü an, sanat sayesinde kalıyor.
Bu yüzden her büyük eser aslında bir itiraftır.
Birinin birini sevmiş olduğunun kanıtı.
Ve biz her tabloya baktığımızda, aslında kendimize sorular sorarız.
Ben, hayatım boyunca gerçekten bir kez olsun böyle sevdim mi?
Cevap ne olursa olsun, sanat sessizce fısıldıyor..
Yine de dene!