Bir şehrin ruhunu en iyi kim anlatır?
Tarihçiler mi?
Yazarlar mı?
Yoksa sanatçılar mı?
İzmir söz konusu olduğunda bu sorunun cevaplarından biri hiç kuşkusuz Dario Moreno’dur. O, yalnızca güçlü sesiyle milyonları büyüleyen uluslararası bir sanatçı değil; aynı zamanda İzmir’in sıcaklığını, Ege’nin hoşgörüsünü ve Türkiye’nin kültürel zenginliğini Avrupa’nın en seçkin sahnelerine taşıyan bir gönül elçisiydi.
Bugün Karataş’taki tarihi Asansör’e çıkan sokakta yürürken karşınıza çıkan “Dario Moreno Sokağı”, aslında bir sanatçıya verilmiş isimden çok daha fazlasını ifade eder. O sokak, İzmir’in dünyaya açılan kapılarından biridir. Çünkü Dario Moreno, nerede yaşarsa yaşasın, hangi ülkede alkışlanırsa alkışlansın kendisini hep “İzmirli” olarak tanımladı.
Çok kültürlü İzmir’in yetiştirdiği evrensel bir sanatçı
1920’li yılların İzmir’i, Akdeniz’in en renkli liman kentlerinden biriydi. Türkler, Rumlar, Ermeniler, Levantenler ve Sefarad Yahudileri aynı sokaklarda yaşıyor, aynı çarşılarda alışveriş yapıyor, aynı denizin rüzgârını soluyordu.
İşte Dario Moreno böyle bir atmosferde dünyaya geldi.
Asıl adı David Arugete idi. Babası demiryollarında çalışıyordu. Henüz çocuk yaşta babasını trajik şekilde kaybetmesi hayatının en büyük kırılma noktası oldu. Maddi imkânsızlıklar nedeniyle annesi Roza Hanım onu İzmir’deki Sefarad Yetimhanesi’ne bırakmak zorunda kaldı. Bu zor yıllar onun karakterini şekillendirdi; mücadeleyi, çalışmayı ve hayata umutla tutunmayı burada öğrendi.
Çocukluğu boyunca ayakkabı boyacılığı yaptı, çıraklık yaptı, küçük işlerde çalıştı. Daha sonra İzmir’in tanınmış hukuk bürolarından birinde katipliğe kadar yükseldi. Gündüz çalışıyor, geceleri ise İzzet Paşa Kütüphanesi ve Milli Kütüphane’de Fransızca öğreniyordu.
Kimse bilmiyordu ki o genç çocuk, birkaç yıl sonra Paris’te Fransızların alkışladığı yıldızlardan biri olacaktı.
Tesadüfen başlayan müzik yolculuğu
Hayat bazen insanın kaderini küçük bir rastlantıyla değiştirir.
Dario Moreno’nun eline tesadüfen geçen bir gitar onun geleceğini belirledi.
Kendi kendine çalmayı öğrendi.
Önce Bar Mitsva törenlerinde şarkılar söyledi.
Sonra İzmir’in eğlence mekânlarında sahne almaya başladı.
Askerlik yıllarında orduevlerinde caz söylemesi ise profesyonel kariyerinin başlangıcı oldu. Asker arkadaşları onun yalnızca iyi bir ses değil, gerçek bir sahne insanı olduğunu fark etmişti.
Karataş, Asansör ve çocukluk anıları
İzmir’in Karataş semti, Dario Moreno’nun hayatında çok özel bir yere sahipti.
Dar sokakları, denize inen taş merdivenleri, tarihi Asansör çevresi, Musevi mahallesi ve Kordon’un esintisi onun hafızasına kazındı.
Sanat yaşamında para kazanmaya başladıktan sonra Karataş’ta, Asansör’e çıkan sokaktaki evine taşındı. Bugün o sokak onun adını taşıyor.
Sokağın girişindeki heykeli ise yalnızca bir sanatçıyı değil, İzmir’in çok kültürlü geçmişini de simgeliyor. Aynı bölgede, Dario Moreno’nun destek verdiği ve dünya çapında tanınmasına katkı sunduğu Fransız şarkıcı Enrico Macias’ın heykelinin bulunması da bu dostluğun sembollerinden biridir.
Paris’i fetheden İzmirli
1950’li yıllarda Paris dünyanın sanat başkentiydi.
Edith Piaf, Yves Montand, Charles Aznavour, Gilbert Bécaud gibi isimlerin yükseldiği dönemde sahne almak bile büyük başarı sayılırdı.
Dario Moreno bunu başardı.
Üstelik yabancı bir sanatçı olarak…
Fransızca kusursuz konuşuyor, İspanyolca, Türkçe, İbranice ve İtalyanca şarkılar söylüyordu.
Sahnedeki enerjisi, dansları, güler yüzü ve sıcak tavırları nedeniyle Fransız basını ona “Mutluluk Taciri” lakabını taktı. Plakları satış rekorları kırdı, televizyon programlarının aranan konuğu oldu.
Dünya yıldızlarıyla aynı sahnede
Dario Moreno yalnızca konser vermedi.
Avrupa’nın en büyük müzikallerinde rol aldı.
Sinemada başarılı performanslar sergiledi.
Fransız sinemasının yıldızı Brigitte Bardot ile aynı filmde oynadı. Jacques Brel’in sahnelediği “Don Kişot” müzikalinde Sancho Panza karakterini canlandırdı. Bu başarılar, o dönem bir Türk sanatçısı için olağanüstü kabul ediliyordu.
En yakın dostları
Dario Moreno’nun sanat yaşamındaki en önemli isimlerden biri, uzun yıllar menajerliğini yapan Erkan Özerman’dı. Özerman, onun yalnızca çalışma arkadaşı değil, en yakın dostlarından biriydi. Yıllar sonra kaleme aldığı “İzmirli Dario” kitabında Moreno’nun bilinmeyen yönlerini ayrıntılarıyla anlattı.
Çocukluk arkadaşı Alber Dinar, orkestra şefi André Kerr (Fritz Kerten) ve Eli Çiprut da hayatında önemli yer tutan isimlerdi. Özerman’ın anlattıklarına göre Dario’nın dost çevresi geniş görünse de gerçekten güvendiği insan sayısı oldukça azdı. Mükemmeliyetçi yapısı nedeniyle disiplinli çalışır, prova konusunda taviz vermezdi.
Türkiye sevgisi
Fransa vatandaşlığı teklif edildi.
Başka ülkelerde yaşaması istendi.
Fakat o hiçbir zaman Türk vatandaşlığından vazgeçmedi.
Türkiye Cumhuriyeti pasaportunu gururla taşıdı.
Erkan Özerman’ın aktardığı şu sözler onun hayat felsefesini özetliyordu:
“Dünyaca ünlü melodileri milletime Türkçe dinletmek, Anadolu’nun zengin folklorunu yabancılara kendi dillerinde tanıtmak istiyorum.”
Bugün “kültürel diplomasi” diye tanımladığımız kavramı Dario Moreno, bundan yaklaşık yetmiş yıl önce fiilen uyguluyordu. (Ajans Bakırçay )
İzmir’i dünyaya tanıtan ilk kültür elçilerinden biri
Bugün gastronomi turizmi, dizi turizmi, festival turizmi ve kültürel diplomasi konuşuluyor.
Oysa Dario Moreno bunların hepsinin öncülerinden biriydi.
Her röportajında İzmir’den söz etti.
Türkiye’nin sıcak insanlarını anlattı.
Ege’nin yaşam kültürünü taşıdı.
Onun sayesinde Avrupa’da birçok insan ilk kez Türkiye’yi yalnızca tarihî eserleriyle değil, müziği ve neşesiyle tanıdı.
Hüzünlü son
30 Kasım 1968 gecesi İstanbul’da dostu Zeki Müren ile birlikteydi. Ertesi gün Paris’e dönecek, yeni sahne çalışmalarına başlayacaktı.
Yeşilköy Havalimanı’nda yaşanan talihsiz tartışmanın ardından geçirdiği kalp krizi sonucu henüz 47 yaşındayken hayata veda etti. Vasiyeti İzmir’e gömülmekti; ancak annesinin kararıyla İsrail’in Holon kentinde toprağa verildi. Sevenleri mezarına İzmir toprağı götürerek onun memleket özlemini sembolik de olsa gidermeye çalıştı. (Şalom Gazetesi )
Bugün Dario Moreno neden hâlâ önemli?
Çünkü o yalnızca şarkı söylemedi.
Türkiye’nin uluslararası imajına katkı sundu.
Farklı kültürlerin birlikte yaşayabileceğini gösterdi.
İzmir’in çok kültürlü kimliğini dünyaya taşıdı.
Bugün kültür turizmi ve gastrodiplomasi alanında yürütülen çalışmaların temelinde de benzer bir anlayış yatıyor: Bir ülkenin en güçlü tanıtım aracı, onun kültürüdür.
Dario Moreno, bunu yıllar önce sesiyle başarmıştı.
İzmir’in rüzgârını Paris bulvarlarına, Kordon’un neşesini Avrupa salonlarına taşıdı. O, Türkiye’nin yetiştirdiği ilk gerçek uluslararası eğlence yıldızlarından biri ve hiç kuşkusuz Cumhuriyet döneminin en etkili kültür elçilerinden biri olarak hatırlanmaya devam edecektir.
Belki bugün Karataş’taki Dario Moreno Sokağı’ndan geçen gençlerin çoğu onun şarkılarını bilmiyor. Ancak o sokağın taşları, tarihi Asansör’ün gölgesi ve Körfez’den yükselen iyot kokusu hâlâ aynı hikâyeyi fısıldıyor:
“Dünyayı dolaşabilirsin… Ama kalbin hep İzmir’de kalır.”
Bu haftalık benden bu kadar, kalın sağlıcakla...