Hayatta bazı kelimeler vardır; küçücük görünürler ama insanın kaderini anlatacak kadar büyük anlam taşırlar.
Bunlardan ikisi “çünkü” ve “rağmen” kelimeleridir.
Başarılı insanların hayatına baktığımızda çoğu zaman “Çünkü şanslıydı” deriz. Başarısız bir insan gördüğümüzde ise “Çünkü imkânı yoktu” diye düşünürüz. Oysa hayat hikâyeleri biraz daha dikkatli incelendiğinde başka bir gerçek ortaya çıkar:
İnsanların nereden geldiği önemlidir; fakat nereye gideceğini yalnızca nereden geldiği belirlemez.
Çünkü başarı, sadece imkân meselesi değildir.
Rağmen, başarı yalnızca imkânsızlık meselesi de değildir.
Asıl mesele, insanın elindeki şartlarla ne yaptığıdır.
Başarıyı anlatan iki kelime
İş hayatında “çünkü” bize nedenleri sorar.
Neden bazı insanlar yükseliyor?
Çünkü öğreniyorlar.
Çünkü çalışıyorlar.
Çünkü insan ilişkilerine önem veriyorlar.
Çünkü başarısızlık karşısında yeniden deniyorlar.
Çünkü fırsatları görebiliyorlar.
“Rağmen” ise bize engelleri hatırlatır.
İmkânları sınırlı olmasına rağmen eğitimine devam edenler vardır.
Köyden gelmiş olmasına rağmen büyük şehirlerde başarılı olanlar vardır.
İlk girişiminde başarısız olmasına rağmen yeniden deneyenler vardır.
Yoksulluk içinde büyümüş olmasına rağmen ülkesinin en önemli makamlarına gelenler vardır.
Fakat burada önemli bir ayrım yapmalıyız:
Yoksulluk başarıyı garanti etmez.
Hatta yoksulluk çoğu zaman insanın önüne ciddi engeller koyar. Eğitim imkânlarının sınırlı olması, ekonomik baskılar, çevrenin dar olması ve sosyal bağlantıların yetersizliği insanın yolunu zorlaştırabilir.
Ancak bazı insanlar, bütün bu engellere rağmen ellerindeki en önemli sermayeyi kullanmayı başarır:
Öğrenme isteğini, çalışkanlığını, sabrını ve mücadele gücünü.
İşte bazı hayat hikâyeleri bunu çok açık biçimde gösteriyor.
İslamköy’den Çankaya’ya: Süleyman Demirel
Türkiye’nin siyasi tarihinin en dikkat çekici isimlerinden biri olan Süleyman Demirel, 1924 yılında Isparta’nın İslamköy’ünde doğdu.
TBMM’nin yayımladığı biyografik bilgilerde Demirel’in İslamköy’de doğduğu, İstanbul Teknik Üniversitesi İnşaat Fakültesi’nden mezun olduğu ve daha sonra Elektrik İşleri Etüt İdaresi ile Devlet Su İşleri’nde önemli görevler üstlendiği belirtiliyor. (Türkiye Büyük Millet Meclisi )
Demirel’in çocukluğu bugünün imkânlarıyla karşılaştırıldığında oldukça sınırlı şartlar içinde geçti. TBMM tutanaklarında aktarılan bir anlatımda, İslamköy’deki evlerinde elektrik olmadığı, gaz lambasıyla ders çalıştığı ve köy okulundan sonra eğitim için kilometrelerce yol yürüdüğü anlatılıyor.
Burada “rağmen” kelimesi kendiliğinden ortaya çıkıyor:
Elektrik olmamasına rağmen okudu.
Köyden gelmesine rağmen yükseköğrenim gördü.
Anadolu’nun küçük bir köyünde doğmasına rağmen mühendis oldu.
Ve daha sonra Türkiye’nin en önemli siyasi makamlarından birine, başbakanlığa ve cumhurbaşkanlığına kadar yükseldi.
Bu hikâyeden çıkarılacak ders, “Herkes Demirel olabilir” şeklindeki romantik bir cümle değildir.
Asıl ders şudur:
Başlangıç noktanız kaderiniz olabilir; fakat yol boyunca verdiğiniz kararlar da sizin sorumluluğunuzdur.
Çünkü Demirel’in önünde imkânsızlıklar vardı.
Rağmen yürümeyi seçti.
Turgut Özal: İlk başarısızlık son söz değildir
Bir başka dikkat çekici isim ise Turgut Özal.
Özal 1927’de Malatya’da doğdu. Babası banka memuru, annesi öğretmendi. Babasının görevi nedeniyle çocukluğu Anadolu’nun farklı şehirlerinde geçti. Mardin’de lise bulunmadığı için eğitimine başka bir şehirde devam etmek zorunda kaldı. Ailenin ekonomik şartları nedeniyle eğitim sürecinde çeşitli güçlükler yaşandı; daha sonra burs alarak İstanbul Teknik Üniversitesi’nde öğrenim gördü.
Fakat Özal’ın hikâyesinin iş hayatı açısından daha önemli bir tarafı var:
İlk denemesi başarılı olmadı.
1977 genel seçimlerinde milletvekili adayı oldu ancak seçilemedi.
Bugün birçok insan ilk başarısızlığını nihai karar gibi görüyor.
Bir iş görüşmesinden olumsuz cevap alıyor ve “Ben bu işi yapamıyorum” diyor.
Bir şirket kuruyor, işler birkaç ay kötü gidiyor ve “Girişimcilik bana göre değil” diyor.
Bir terfi alamıyor ve “Bu şirkette geleceğim yok” diyerek bütün motivasyonunu kaybediyor.
Oysa Özal’ın hayatındaki bir seçim bize başka bir şey söylüyor:
Başarısızlık, yolun bittiği anlamına gelmez; bazen yalnızca yolun değiştiği anlamına gelir.
Çünkü Özal siyasetteki ilk girişiminde başarılı olamadı.
Rağmen kariyerine devam etti.
Devlet Planlama Teşkilatı’nda görev yaptı, Dünya Bankası’nda danışmanlık yaptı, özel sektörde çalıştı ve daha sonra Türkiye’nin başbakanı ve cumhurbaşkanı oldu.
İş hayatında başarısızlık yaşayan herkesin kendisine sorması gereken soru şudur:
“Neyi kaybettim?” değil, “Bu deneyim bana ne öğretti?”
Çünkü başarısızlık analiz edilirse öğretmene dönüşür.
Analiz edilmezse sadece moral bozan bir anı olarak kalır.
Sakıp Sabancı: Fakir bir çiftçi ailesinden sanayinin zirvesine
Türkiye’nin iş dünyasında “yokluk” kelimesinin başarı hikâyesiyle birlikte anılabileceği isimlerden biri de Sakıp Sabancı’dır.
Sabancı Holding’in kendi biyografik kaynaklarında Sakıp Sabancı’nın 7 Nisan 1933’te Kayseri’nin Akçakaya köyünde fakir bir çiftçi ailesinin çocuğu olarak dünyaya geldiği ve çok genç yaşlarda Bossa Un Fabrikası’nda veznedar olarak iş hayatına başladığı belirtiliyor. Daha sonra çiftlik müdürlüğü ve Bossa Tekstil İşletmesi Müdürlüğü gibi görevlerde bulundu.
Sabancı kendi hayatını anlatırken de eğitim ve sosyal konum açısından başlangıç şartlarını gizlemek yerine açıkça ifade etmiştir. Sabancı Holding’in yayımladığı bir metinde onun kendisini “Pamuk iplikçisi Hacı Ömer’in oğlu” olarak tanımladığı aktarılıyor.
Buradaki önemli nokta şudur:
Sabancı’nın hikâyesi “fakirsen başarılı olursun” hikâyesi değildir.
Tam tersine, fakirlik bir avantaj değil, aşılması gereken bir engeldir.
Ama insanın çocuklukta gördüğü bazı zorluklar, eğer doğru karakter özellikleriyle birleşirse, ona farklı bir bakış açısı kazandırabilir.
Yokluğu bilen insan paranın değerini daha iyi anlayabilir.
Çalışmanın ne demek olduğunu erken yaşta öğrenen insan sorumluluk almaktan korkmayabilir.
Bir şeyin kolay elde edilmediğini bilen insan sahip olduğu fırsatları daha dikkatli kullanabilir.
Fakat bütün bunların gerçekleşmesi için bir şart vardır:
İnsan yaşadığı zorluğu bahane değil, tecrübe hâline getirmelidir.
Aziz Sancar: Ayakkabının bile lüks olduğu bir çocukluktan Nobel’e
Belki de “rağmen” kelimesinin en güçlü örneklerinden biri Aziz Sancar’dır.
2015 Nobel Kimya Ödülü sahibi Sancar, 1946’da Mardin’in Savur ilçesinde sekiz çocuklu bir ailenin yedinci çocuğu olarak dünyaya geldi.
Nobel Vakfı’nın yayımladığı biyografisinde Sancar, ailesini dönemin şartlarında alt orta sınıf olarak tanımlıyor. Çocukluğunda ayakkabının bir lüks olduğunu ve yedinci sınıfa kadar ayakkabıyı daha çok okula giderken giydiklerini anlatıyor. Babası çiftçiydi; ailesinin geçimine katkıda bulunmak için çocukluğunda tarım işlerinde çalışıyordu.
Fakat Sancar’ın hikâyesinin en önemli taraflarından biri yoksulluktan daha öte bir noktadadır:
Eğitim.
Annesi okuma yazma bilmiyordu fakat çocuklarının eğitim almasını istiyordu. Sancar’ın ağabeyi ona küçük yaşta okumayı ve yazmayı öğretti. Kendisi de okul hayatında başarılı oldu ve eğitim yoluyla önündeki sınırları genişletti.
İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi’ne girdi.
Daha sonra Amerika’ya giderek bilimsel kariyerini sürdürdü.
İlk yurtdışı deneyiminde ciddi iletişim sorunları yaşadı ve Johns Hopkins Üniversitesi’nden ayrılarak Türkiye’ye döndü. Fakat bu başarısız deneyim de onun hikâyesinin sonu olmadı. Daha sonra Amerika’ya dönerek eğitimini sürdürdü ve DNA onarımı üzerine yaptığı çalışmalarla 2015 Nobel Kimya Ödülü’nü kazandı.
Burada iş hayatı için çok güçlü bir ders var:
İlk denemenizde başarısız olmanız, kapasitenizin olmadığını kanıtlamaz.
Bazen sadece yönteminizi değiştirmeniz gerekir.
Çünkü Sancar ilk yurtdışı deneyiminde zorlandı.
Rağmen yeniden denedi.
Çünkü dil problemi yaşadı.
Rağmen bilimsel kariyerine devam etti.
Çünkü çocukluğu büyük şehirlerin imkânlarından uzaktı.
Rağmen dünyanın en önemli bilim insanları arasına girdi.
Peki fakirlik neden bazen başarı hikâyelerinin başlangıcında görülüyor?
Bu soruya dikkatli cevap vermek gerekiyor.
“Fakir çocuklar daha başarılı olur” demek doğru değildir.
Çünkü yoksulluk, çocukların eğitim ve gelişim fırsatlarını azaltabilir.
Dolayısıyla mesele fakirliğin kendisi değildir.
Mesele, bazı insanların yoksulluk veya imkânsızlık içinde edindikleri deneyimleri nasıl anlamlandırdığıdır.
Bir çocuk küçük yaşta çalışmak zorunda kaldığında sorumluluk öğrenebilir.
Bir çocuk istediği her şeye sahip olamadığında sabretmeyi öğrenebilir.
Bir çocuk ailesinin geçimini zor şartlarda sağladığını gördüğünde çalışmanın değerini kavrayabilir.
Bir çocuk “Benim de daha iyi bir hayat kurmam gerekiyor” düşüncesiyle daha fazla mücadele edebilir.
Ama bunların hiçbiri otomatik değildir.
Aynı şartlarda büyüyen iki çocuktan biri büyük başarı gösterebilir, diğeri ise gösteremeyebilir.
Çünkü başarıyı belirleyen tek faktör ekonomik durum değildir.
Aile, eğitim, öğretmenler, çevre, sağlık, fırsatlar, karakter, şans, sosyal bağlantılar ve kişinin aldığı kararlar birlikte rol oynar.
Aziz Sancar’ın hayatında ailesinin eğitime verdiği önem vardı.
Süleyman Demirel’in hayatında eğitim vardı.
Turgut Özal’ın hayatında burs ve öğrenme vardı.
Sakıp Sabancı’nın hayatında erken yaşta iş deneyimi vardı.
Yani sadece “yoksulluk” değil, yoksulluğun içinden çıkabilmek için kullanılan fırsatlar vardı.
İş hayatında başarısız olanların ortak hatası ne?
Başarısızlıkların tamamının sebebi tembellik değildir.
Bazen yanlış zamanda doğru işi yapmaya çalışırsınız.
Bazen çok çalışırsınız fakat yanlış yönde çalışırsınız.
Bazen iyi bir fikriniz vardır fakat ekibiniz kötüdür.
Bazen iyi bir ekibiniz vardır fakat finansal planınız yoktur.
Bazen de çok başarılı olmanıza rağmen ekonomik veya siyasi şartlar sizi etkiler.
Bu nedenle iş hayatında “Başaramadım” cümlesinden sonra mutlaka şu sorular sorulmalıdır:
Neden başaramadım?
Neyi yanlış yaptım?
Neyi kontrol edebiliyordum?
Neyi kontrol edemiyordum?
Bir daha denesem neyi farklı yapardım?
İşte “çünkü” burada devreye girer.
“Başaramadım çünkü müşteriyi dinlemedim.”
“Başaramadım çünkü finansal hesabımı iyi yapmadım.”
“Başaramadım çünkü yeterince hazırlık yapmadım.”
Bu cümleler insanı güçlendirir.
Çünkü nedenini bilen insan çözüm üretebilir.
Fakat yalnızca “Ben zaten şanssızım” diyen insan kendisine yeni bir kapı açmakta zorlanır.
Başarılı insanların bir başka ortak özelliği: Öğrenmeye devam etmek
Süleyman Demirel mühendislik eğitimi aldı ve Amerika’da uzmanlık çalışmaları yaptı. (Türkiye Büyük Millet Meclisi )
Turgut Özal mühendislik eğitiminin yanında ekonomi alanında uzmanlaştı, Dünya Bankası’nda çalıştı ve kamu ile özel sektör deneyimini bir araya getirdi.
Aziz Sancar tıp eğitiminin ardından bilimsel araştırma alanına yöneldi ve farklı ülkelerde akademik çalışmalar yürüttü.
Sakıp Sabancı ise çok genç yaşta iş hayatına girerek sahada deneyim kazandı ve zaman içerisinde sanayi dünyasının en tanınmış isimlerinden biri hâline geldi.
Bu insanların yolları birbirinin aynısı değildi.
Fakat ortak bir nokta vardı:
Bulundukları noktayı yeterli görmediler.
Çünkü başarı bir varış noktası değil, sürekli gelişme hâlidir.
Bugünün gençlerine ne söylemeliyiz?
Bugünün gençleri geçmişe göre çok daha fazla bilgiye ulaşabiliyor.
Bir telefonla dünyanın en iyi üniversitelerinin derslerine ulaşmak mümkün.
Bir bilgisayarla dünyanın herhangi bir yerindeki müşteriye hizmet vermek mümkün.
Bir sosyal medya hesabıyla milyonlarca insana ulaşmak mümkün.
Ama bilgiye ulaşmak ile bilgiyi kullanmak aynı şey değildir.
İş hayatında başarılı olmak isteyen gençlerin birkaç alışkanlığı mutlaka kazanması gerekiyor.
Birincisi: Öğrenin.
Diplomanızın yetmediği yerde yeni beceriler öğrenin.
İkincisi: İnsan ilişkilerini geliştirin.
Çünkü iş hayatı sadece rakamlardan ve teknik bilgilerden oluşmaz. Güvenilir olmak, sözünün arkasında durmak ve insanlara değer vermek de başarıdır.
Üçüncüsü: Başarısızlıktan korkmayın.
Çünkü başarısızlık yaşamayan insanın başarı tecrübesi de sınırlı olabilir.
Rağmen tekrar deneyin.
Dördüncüsü: Bahanelerle gerçek engelleri birbirinden ayırın.
Gerçek bir ekonomik, sağlık veya sosyal engeliniz olabilir. Bunu küçümsemeyin.
Ama kontrol edebileceğiniz alanları da görmezden gelmeyin.
Beşincisi: Kendinizi başkalarıyla değil, dünkü hâlinizle karşılaştırın.
Çünkü herkes aynı yerden başlamaz.
Kimi şehir merkezinde doğar, kimi köyde.
Kiminin ailesi zengindir, kiminin değildir.
Kiminin iyi bir öğretmeni olur, kiminin olmaz.
Kiminin önüne fırsatlar kendiliğinden çıkar, kimi fırsatı kendi oluşturmak zorunda kalır.
Bu nedenle adil karşılaştırma şudur:
“Ben bugün dünden daha iyi miyim?”
Ve son söz: Çünkü mücadeleniz var, rağmen umudunuz var
Süleyman Demirel’in köyden devletin zirvesine uzanan hayatı bize eğitimin ve fırsatların insan hayatını değiştirebileceğini gösteriyor.
Turgut Özal’ın hayatı bize ilk başarısızlığın son başarısızlık olmak zorunda olmadığını anlatıyor.
Sakıp Sabancı’nın hikâyesi bize mütevazı şartlardan başlayıp iş dünyasında büyük bir yapı oluşturmanın mümkün olduğunu gösteriyor.
Aziz Sancar’ın hikâyesi ise eğitimin, bilimin ve ısrarın sınırları aşabileceğini gösteriyor.
Fakat bu hikâyelerden yanlış bir sonuç çıkarmayalım.
“Fakir olursanız başarılı olursunuz” diye bir kural yoktur.
Başarı için yoksulluk şart değildir.
Aksine, toplum olarak yapmamız gereken şey çocukları yoksulluğa mahkûm etmek değil, onların yoksulluktan çıkabilmeleri için eğitim ve fırsat eşitliği sağlamaktır.
Asıl mesele şudur:
İnsan hangi şartta doğarsa doğsun, önünde bir kapı olmalıdır.
O kapının anahtarı ise çoğu zaman eğitim, çalışma, merak, disiplin ve doğru insanlarla kurulan ilişkilerden oluşur.
Hayat bazen bize “Çünkü yapamazsın” der.
Çünkü paran yoktur.
Çünkü çevren yoktur.
Çünkü küçük bir yerden gelmişsindir.
Çünkü ilk denemende başarısız olmuşsundur.
Çünkü yeterince tanınmıyorsundur.
İşte tam o anda insanın söylemesi gereken kelime *“rağmen”*dir.
Param az olmasına rağmen öğreneceğim.
Çevrem dar olmasına rağmen kendime yeni çevre kuracağım.
İlk denememde başarısız olmama rağmen tekrar deneyeceğim.
Küçük bir yerden gelmeme rağmen büyük düşüneceğim.
Geçmişim zor olmasına rağmen geleceğimi kendim inşa edeceğim.
Çünkü insanın geçmişi onun hikâyesinin ilk bölümüdür.
Son bölümü değildir.
Ve belki de başarıyı en güzel anlatan cümle şudur:
“Neden başardın?” diye sorduklarında bir gün vereceğiniz cevap, ‘Çünkü vazgeçmedim’ olsun.
Çünkü hayat önümüze her zaman istediğimiz şartları koymayacak.
Rağmen biz, elimizdeki şartlarla ne yapacağımıza karar vereceğiz.