Montesquieu’nün “Yasaların Ruhu” kitabındaki işaretli bir sayfa, Atatürk’ün okuma dünyasına açılıyor. Satırların arasında yasalar, vatan sevgisi, kamu yararı ve eğitim üzerine düşünceler var.
Bir kitabın kenarında duran çizgi, yıllar sonra başka bir okuyucunun dikkatini çekebilir. Altı çizili bir cümleye yeniden bakarız. Bir çarpının yanında durur, o bölümün neden önem kazandığını anlamaya çalışırız. Böylece kitap, yazarıyla birlikte okuyucusunun da izlerini taşır.
Atatürk’ün okuduğu kitaplar, bu karşılaşmayı mümkün kılan belgeler arasında yer alıyor. Onun satır altlarına çektiği çizgiler, sayfa kenarlarına koyduğu işaretler ve notlar, dikkatli okuma alışkanlığını görünür kılıyor. Atatürk Ansiklopedisi de bu alışkanlığı, kırmızı ve mavi kalemlerle yaptığı işaretlemeler üzerinden anlatıyor.
Bu kez büyük bir kitaplığın içinden tek bir sayfaya yaklaşıyoruz: Montesquieu’nün “Yasaların Ruhu” eserinin, Atatürk’ün okuduğu nüshasındaki 42. sayfasına.
Bir Kitap, Bir Sayfa, Dikkatle Çizilmiş Satırlar
Anıtkabir Derneği’nin “Atatürk’ün Okuduğu Kitaplar” derlemesinin 21. cildi, bu sayfanın işaretli kesitini aktarıyor. Derlemenin basılı 27. sayfasında, Fransızca metinle Türkçe çevirisi birlikte yer alıyor. Görüntüde alt çizgiler, çarpılar ve metnin belirli bölümlerini çevreleyen kenar işaretleri açıkça görülüyor.
Sayfaya ilk bakışta gözümüz bu izlere takılıyor. Ardından çizgilerin yönlendirdiği cümlelere dönüyoruz. Böylece uzaktan bildiğimiz bir tarihsel kişiliğe, oldukça tanıdık bir davranış üzerinden yaklaşıyoruz: Okurken durmak, düşünmek ve bir bölümü yeniden bulabilmek için işaretlemek.
İşaretlerin Merkezinde Kamu Yararı Var
Montesquieu, bu bölümde siyasi erdemi, yasalara ve vatana duyulan sevgiyle ilişkilendiriyor. Bu bağlılığın, insanın kişisel çıkarı karşısında kamu yararına öncelik vermesini gerektirdiğini anlatıyor. Ardından eğitim konusuna geçiyor. Cumhuriyeti yaşatacak bağlılığın çocuklara aktarılmasında, yetişkinlerin aynı duyguyu taşımasının önemini vurguluyor.
Dolayısıyla sayfanın konusu, yurttaşın ortak yaşama karşı sorumluluğu. Yasalarla kurduğumuz ilişki, başkalarının yararını gözetme becerimiz ve çocuklara davranışlarımızla aktardığımız değerler aynı tartışmada buluşuyor.
Bu bölüm, bugünün okuyucusuna da düşünmek için alan açıyor. Ortak hayatı hangi davranışlarla güçlendiriyoruz? Çocuklara anlattığımız değerleri kendi hayatımızda ne kadar uyguluyoruz?
Bir Çizginin Söylediği ve Söylemediği
Atatürk’ün işaretleri, metnin belirli bölümlerine dikkatini yönelttiğini gösteriyor. Ancak tek başına bir alt çizgi, o cümlenin bütününü onayladığını kanıtlamaz. Aynı şekilde, bir siyasi kararın doğrudan bu sayfadan doğduğunu söylemek için başka belgeler gerekir.
Bu ayrım, sayfanın değerini daha doğru anlamamızı sağlar. Elimizde, bir okuyucunun metinle kurduğu ilişkinin somut izi var. Hangi düşüncelerin yanında durduğunu görebiliyor, ardından o düşünceleri kendi bağlamında okuyabiliyoruz.
Üstelik burada karşılaştığımız sözler Montesquieu’ye ait. Atatürk’ün katkısı, sayfada bıraktığı okuma izlerinde bulunuyor. Yazarın cümlesiyle okuyucunun işaretini ayrı tutmak, bu hikayeyi doğru aktarmanın temelini oluşturuyor.
Hatırlamanın Bir Yolu da Okumak
Atatürk’ü anarken onun baktığı bir sayfaya dikkatle bakmak, düşünsel dünyasına yaklaşmanın anlamlı yollarından biri. Bunun için önce metni okumak, sonra işaretlere dönmek gerekiyor.
Bir kitabı açmak, anlaşılmayan bir cümlede durmak, farklı bir görüşü incelemek… Bu küçük eylemler, düşünmeye ayırdığımız zamanın parçaları. Bir sayfanın kenarında kalan iz, bugün bize de böyle bir dikkat öneriyor.
Belki bu yüzden, eski bir kitapta karşılaştığımız çizgi bu kadar etkileyici. Aradan geçen yıllara rağmen bizi aynı eylemde buluşturuyor: Okumak, sorgulamak ve anlamaya çalışmak.